EU som fredsprosjekt i Europa

EU som fredsskapar høyrer med til historia, men utgjer berre ein del og ikkje heile, slik Europarørsla, og også EU-toppane, prøver å framstilla saka. Om me minner om arbeidet i Organisasjonen for sikkerheit og samarbeid i Europa (OSSE), den tidlegare tyske forbundskanslar Willy Brandt sin austpolitikk, Gorbatsjov og heile fredsrørsla, er det innlysande for dei fleste at desse aktørane må få sin del av æra for utviklinga av demokrati og dermed for freden i Europa.

Om fredsarbeid verkeleg er eit sentralt tema for EU, burde det ha kome tydeleg til uttrykk i forslaget til grunnlovstraktat som det blei lagt mykje arbeid og prestisje i. Så la oss setja grunnlovstraktaten på ein aldri så liten fredsprøve. Då ser me at det ikkje finst eitt ord om nedrusting eller avskaffing av kjernevåpen på dei 3-400 sidene. Ikkje-vald og forsoning er fråverande omgrep, fredsbygging og tilslutning til Dei sameinte nasjonar (SN) si fredspakt likeså. EU sjølv held seg ikkje med noko slag fredsakademi.

Er det ikkje påfallande for EU som fredsprosjekt at grunnlovsforslaget nemner ordet ”fred” 8 gonger, medan ”militær/forsvar” er nemnt heile 64 gonger? Særleg påfallande blir det når dei i si nylege Berlin-fråsegn skriv ”Vi går ind for fredelig løsning af konflikter i verden og stræber mod at sikre, at mennesker ikke bliver ofre for krig, terrorisme og vold.”

EU sin utanrikspolitiske leiar, Javier Solana, var generalsekretær for NATO då dei bestemte seg for å bomba Serbia og Kosovo for 8 år sidan. Avgjersla som blei teken utan samtykke frå SN, var eit sterkt brot på internasjonalt lovverk og hadde store lidingar for sivile i områda som resultat. Ennå i dag er tilhøva i og mellom Kosovo og Serbia utrygge.

EU skal i prinsippet tala med ei tunge i utanriks- og tryggleiksspørsmål. Ein av dei få gongene dei har greidd det, var då dei på eit tidleg tidspunkt godkjende Kroatia og Slovenia som sjølvstendige statar. Som ein følgje av dette vedtaket, braut krigen i Bosnia ut. Kven har høyrt nokon av dei ansvarlege i EU, eller for så vidt norsk ja-side, ta sjølvkritikk, eller halda saka fram som eit lærestykke?

I desse dagar, når EU markerer sitt 50-årige felleskap, ville det vore på sin plass med litt kritisk sjølvransaking. Kva for feil har dei gjort, kva bør dei læra av, og korleis kan dei byggja fred og forsoning, innom eigne grenser, men endå viktigare utanfor?

Når EU-landa ikkje har gått til krig mot kvarandre dei siste 50 åra, har det nær samanheng med at demokratiske statar så og seia aldri går til åtak på kvarandre. Demokrati involverer seg med andre demokrati på ei mengd område og innan ei rekkje ulike organisasjonar. Det er ikkje i nokon si interesse å gå til åtak på andre når ein blir råka sjølv. Involvering og samarbeid mellom sjølvstendige statar er av det gode. Faren kjem med ambisjonar om å verta stormakt. EU bør gå gjennom sine eigne idéar om fred og tryggleik i grunnlovsforslaget, før dei eventuelt fremjar det på ny. Då først kunne unionen kanskje stått fram som eit seriøst fredsprosjekt.

For utdjuping av temaet: EU som fredsprosjekt, rår eg interesserte til å lesa Jan Øberg si bok: ”Fremmer EU freden”. Jan Øberg er leiar av TFF, Transnationella Stiftelsen för Freds- och Framtidsforskning i Lund i Sverige.