Fiskerinytt - april 2007 Noreg og EU

frå Einar Jetne, sekretær i fiskeriutvalet i Nei til EU – 10.04.07.

Strukturmeldinga

16. mars 2007 offentleggjorde Fiskeri- og kystdepartementet St.meld.nr.21 - ”Strukturpolitikk for fiskeflåten”.

Strukturpolitikken har som mål å betre lønsemda ved å tilpasse fangstkapasiteten til ressursgrunnlaget. Før var tilskot til kondemnering hovudverkemidlet. Den førre fiskeriministeren opna for omsettelege strukturkvotar og for handel med desse som struktureringsverkemiddel. Strukturering via kvotehandel er ”sjølvfinansierande”. Dei gjenverande fiskarane finansierer uttaket (kondemnering, fjerning frå merkeregisteret) av konkurrerande fiskefartøy. På den måten blir totalkapasitet redusert og individuell fangstrett (kvote) auka.

Teoretisk gir dette auka inntekt for dei som blir igjen og betre samsvar mellom fangstkapasitet og ressurs. Økonomisk fører det til utarming av dei gjenverande. For å kunne fiske, må fiskarane ikkje berre investere i båt og bruk, men også i rett til å fiske (kjøpe kvotar). Denne retten kjøper dei frå folk som har fått kvotane politisk tildelt. Det heile blir ei finansiell tapping av fangstleddet. Vinnarane blir dei som sel seg ut av fisket. Kvotekjøpa må ofte bli bankfinansierte. Dermed blir bankane også bland vinnarane.

Tilpassinga av kapasiteten til ressursane

I næringar som haustar av naturen, er kapasitetsbehov ei vanskeleg sak. Ein bonde har ikkje overkapasitet på skurtreskar for det om treskaren berre er i bruk eit par veker i året. Landbruk og fiske må ha kapasitet til å gjere seg nytte av naturen sin produksjon når naturen krev det. Ein fiskar treng kapasitet til å fiske effektivt når skreien kjem mot land for å gyte. Og tilsvarande vil det vere når silda måtte sige mot land på Helgeland for å beite på ettersommaren – kanskje med seien på ”slep”!

Det treng ikkje vere teikn på overkapasitet om eit fiskefartøy ligg fortøydd ein månad eller to mellom sesongar. Det kan vere betre ressurstilpassing å fiske når fisken kjem for eigen maskin enn å forfølgje han året rundt. Fiskeridirektoratet offentleggjer statistikk over lønsemd, splitta på fartøygrupper (etter lengd). Større fartøy har større inntekter enn mindre fartøy, men driftskostnadane er også større – og ikkje minst gjeld dette kapitalkostnadane. Dei ferskaste tala samanliknar 2005 med 2004. Og 2005 var eit godt år for fiskeflåten.

Eigenkapital viser akkumulert resultat over tid. I 2005 hadde berre to fartøygrupper positiv eigenkapital: gruppa på 10-14,9 m og 28 m og over. Desse to gruppene hadde omtrent lik eigenkapital i gjennomsnitt per fartøy, trass i at gjennomsnittsverdien på fartøya i den øvste gruppa er på nesten 68 millionar kroner mens fartøya mellom 10 og 15 meter (sjarkane) har ein gjennomsnittsverdi på vel 1,2 millionar kroner. Dei mellomliggande fartøygruppene hadde negativ eigenkapital. Trass i godt fiske var utviklinga negativ for fartøya mellom 15 og 28 meter. Har desse handla seg til fant på ”strukturkvotane” til Svein Ludvigsen?

Litt meir historikk

Dei siste 50 åra har talet på fiskarar og fiskefartøy minka frå år til år. Det historisk høgste talet på fiskefartøy hadde vi rundt 1960 med over 40.000 i landet. I 2005 var det registrert 7.700 fiskefartøy. Talet på fiskarar har minka frå 35.000 i 1980 til 15.000 i 2005. I gjennomsnitt er det 1,8 fiskarar per båt.

Av dei registrerte fiskefartøya var knappe 4.700 under 10 meter og 2.200 mellom 10 og 15 meter i 2005. Til saman er dette 6.900 fiskefartøy eller nesten 90 % av alle registrerte fiskefartøy i landet. Dette er sjarkflåten! Han sysselsett halvparten av alle fiskarane – og framfor alt er denne flåten grunnlaget for økonomien i små lokalsamfunn ved kysten, ikkje berre ved å skaffe inntekt til eigarane, men fordi det er denne flåten som skaffar det meste av råstoffet til lokale fiskemottak og tilverkarar, og oppdrag til småverkstader, notbøteri og egnebuer m.v.

Torsk fordelt på gruppekvotar

Innafor torskefiskeria (som i dei fleste fiske) er uttaket kvoteregulert til fartøygrupper. Havgåande trålarar får omtrent 1/3 av den nasjonale torskekvoten. Like mykje blir fordelt til kystflåten under 15 meter. Den siste tredjedelen går til kystflåten over 15 meter.

Ny politikk

Regjeringa vil som struktureringsverkemiddel innføre kvotehandel i kystflåten i gruppa 11-15 m: Aktive fartøy i gruppa har ein grunnkvote. I tillegg skal ein fiskar kunne kjøpe fiskefartøy i same kvotegruppe og overføre kvote frå det eine fartøyet til det andre. Den eine båten får då både opphavleg grunnkvote og ny ”strukturkvote”, lik 80 % av den kvoten det andre fartøyet hadde. Den siste blir kvotelaus mens 20 % av kvoten blir fordelt på alle fartøy i gruppa. Slik skal dei aktive fartøya bygge seg opp stadig større kvotar. Dei nykjøpte kvotane får kjøparen eige i 20 år før dei fell tilbake til fordeling blant gjenverande fartøya i gruppa. I denne marknaden ønskjer regjeringa eit kvotetak lik det doble av opphavleg grunnkvote. Grunnkvotane veks med fartøylengd: ein båt på 15 m har nesten dobbelt så høg grunnkvote som ein båt på 11. Når struktureringa tar ut 80 % av kjøpt kvote, inneber systemet at ”strukturtaket” ikkje hindrar fartøy på 15 m i å strukturerer bort 2 små fartøy innafor den same gruppa.

Marknadsstyrt

Denne marknadsstyrte kannibalismen kan teoretisk fjerne 1.400 av dei vel 2.200 fiskefartøya i sjarkgruppa på 10-15 m. Dette må fjerne banda mellom lokalsamfunna og fiskeressursane i havet.

Går ein djupare inn i marknadskannibalismen, ser ein fort at bedriftsøkonomien til kystfiskarane må havarere. Dei nye strukturkvotane må bli kjøpt og betalt, og etter som struktureringa går sin gang blir strukturkvotar eit stadig knappare gode som må få ein stadig høgare pris. For strukturerte båtar er kvoteverdien alt i dag like høg som sjølve fartøyverdien – og dette knappe godet må auke i relativ pris. Dermed aukar gjelda til fartøyeigarane. Dei einaste vinnarane i denne ”lukka” marknaden blir dei som sel seg ut. Den driftsøkonomiske gevinsten av struktureringa blir overført frå fiskerinæringa og lokalsamfunna til delar av økonomien utafor, ikkje minst til bankane!

For få sjarkar?

Det offisielle siktemålet med struktureringa er å tilpasse fangstkapasiteten til ressursgrunnlag. Men i denne fartøygruppa er det ikkje overkapasitet i forhold til dei gruppekvotane som dei seinare åra er regulert til gruppa. Det motsette er tilfelle: Fartøygruppa har ikkje klart å fiske opp alle tildelte kvotar. (Summen av fartøykvotar i gruppa er større enn gruppekvoten. Det vil seie at einskildfartøy er tildelt ein maksimalkvote som nokre har tatt, men mange andre ikkje har klart – eller ønska – å fiske.)

Sterke og tonegivande kapitalinteresser innafor fiskerinæringa er ute etter å omfordele fangstrettar (kvotar) både innafor og etter kvart mellom fartøygruppene, frå små fiskefartøy til større, frå ein miljøvennleg (lågt drivstoffbruk per fanga mengd fisk) til ein mindre miljøvennleg flåtestruktur, frå politisk tildelte kvotar til marknadsmessig handla kvotar. I kjølvatnet av FNs klimarapport er dette svært dårleg miljøpolitikk – i tillegg til at det må vere svært dårleg utkant- og distriktspolitikk.

Forgubbinga

Siktemålet med struktureringa er å auke lønsemda til gjenverande fartøy – ved å ta ut ”konkurrerande” fartøy. Dei seinare åra har driftsresultatet vorte betra. Men driftsresultatet skal dekke kapitalkostnader før ein kan snakke om overskot. Men kapitalkostnadane har auka pga betaling for strukturkvotar – og gjort eigenkapitalen negativ i mange fartøygrupper.

Systemet med kjøp og sal av kvotar gjer terskelen for å kome inn i næringa høgare. Unge kjem ikkje inn – og gamle blir verande fram til pensjonsalderen.

Prosentdelen av fiskarar under 40 år minkar, mens fiskarar over 50 år i aukande grad dominerer innafor ei minkande yrkesgruppe. I 1990 var rundt 40 % av alle yrkesfiskarar over 50 år gamle. I dag er 50 % i denne aldersgruppa.

Har strukturmeldinga noko med EU å gjere?

I 1972 og i 1994 var EU-motstanden størst i fiskeriavhengige lokalsamfunn. Struktureringspolitikken fører til reduksjon og forgubbing av yrkesgruppa fiskarar – og mange tidlegare fiskerisamfunn må finne andre grunnlag for eksistens – dei sluttar å vere fiskerisamfunn. Dermed forsvinn banda mellom fiskeripolitikk og distriktspolitikk – og fiskeripolitikk blir berre eit interessefelt for nokre svært få tusen arbeidstakarar og familiane deira.

Parallelt med dette blir fiskerinæringa via strukturering ei bynæring der ho som grunnlag for samfunnsdanning kjem bort.

Ei fiskerinæring med retten til å hauste av ressursane i havet (konsesjonar og kvotar) som handelsvare kan vanskeleg forsvare ei nasjonal deltakarlov (som vel framfor alt siktar på å forsvare ei spreidd og rural busetting). Då er vegen kort til at denne vara (fiskekvotar) også må få same ”frie flyt” innafor EU/EØS som dei fleste andre varer!